LO PRINCIPAL DE LA FLORA Y FAUNA DEL PARAGUAY EN IDIOMA GUARANÍ
(Extractado del vocabulario del MAESTRO OBELAR
y con la clasificación del mismo maestro).
A. - FLORA GUARANI
1.- DICOTILEDÓNEAS
a) Papaveráceas.
campanilla silvestre - jetyrâ
batata, boniato (bu= bo) - jety
tabaco - petŷ
pimiento, ají, chile - ky’ŷi
hierba mora - arachichu
guayaba - arasa
b) Mirtáceas.
Arboles silvestres notables por sus frutos:
yvaviju, yvapurû, guavira, ñangapiry, guavirami. Este último es de fruto muy sabroso y aromático. (cf. Miscelánea).
c) Caprifoliáceas.
tártago - mba'ysyvo
mandioca - mandi'o
ortiga - pyno, pyno guasu
d) varia.
cilantro - kuratû
cicuta - kuraturá
melón - meró
sandía - sandia
calabaza, zapallo - andai
pepino - kurapepê
poroto, guisante - kumanda
poroto de arbusto - kumanda yvyra’i
acacia - chivato guasu
árbol de la copaipa - kupa’y
mimosa (espinosa) - jukeri
limoncito - lima sutî
limón de España - lima puro’â
vid, viña - parral
uva, uvas - parral'a
malva blanca - typycha morotî
malva silvestre - typycha hû
2.- MONOCOTILEDÓNEAS
a) Gramíneas
caña de azúcar - takuare’ê
sorgo de escobas - typycha
pacholí - pacholi
bananero - pakova
caña de bambú - takuára
gramilla, césped - kapi’ipe
Diversas pajas y pastos:
jahape, kapi’i takuapi, kapi’ipororo, aguara ruguái, piri, kapi ikatî (aromática).
Chusque - takuarembo
b) Palmeras, etc.
mbokaja (cocotero), - pindo, karanda'y, jata’i
helecho - amambái
tuna, nopal - urumbe
camalote - aguape
alga, musgo - ygáu
c) varía.
cebolla - sevói
piña, ananás - avakachi
una planta textil - karaguata
otra planta textil - yvíra
eufrasia o café - taperyva
(una yerba medicinal) - tapekue
enredadera, trepadora - guembepi
trepadora - guembetaja
3.- ACOTILEDÓNEAS.
Hongos: urupe, urupety, uruperô, itapoty, pombéro repyno
Arboles provechosos por su madera:
urunde'y, urunde'yrâ, kurupa'y, tatajyva, tajy, peterevy, ñandu, karan-da'y guajáyvi, hakaranda, laurelñu, palosanto, guajakan, yvyrapytâ (de flor amarilla vistosa), yvope, yvyraro, tatane o tatarê.
Arboles gomosos o de caucho:
guapo'y, kurupika'y, sapirangy, amba'y. Arboles tintóreos:
kurupa'y, ysypohú, ka áhovy, yryvuretyma, tatayva 4.- Miscelánea.
Algunos árboles de frutos comestibles:
guapo'y (higuera), inga, ñandypa, jatayva, guavira, guavirami, pakuri, arasa (guayaba), aratiku (chirimoya); mbokaja, pindo y jata'i (las tres son palmeras de dátiles o coquitos); jakarati'a, taruma, apepu, yvapovô, perôvi, yvaviju, yvapurû, yvakurumbicha, ñangapiry, etc. Árbol del incienso: yvyra paje.
Mentas:
kavara ka’a, ka'arê, ka’akatî; ka'atái es planta picante. De la exportación del ka’arê habla el P. Techo. Por fin arary: árbol del carmín o punzó.
B.-FAUNA GUARANI
1.- Mamíferos
Mono - ka'i
mono grande - karaja
murciélago - mbopi
tigre - jaguarete
gato - mbarakaja
gato montés - jaguarete’i
(mamífero carnicero) - koatî
zorra grande - aguara guasu
zorra (tipo lobo) - aguara
perro - jagua (el jaguar)
ratón - anguia
rata - anguja guasu
ratoncito - angujatutu
liebre - tapiti
conejo - apere’a
carpincho - kapi'íva
comadreja - myikurê (re=ne)
vizcacha - anguja yvyguy, tukatuka
zorrino - jaguane
erizo - kui’î
tato, armadillo - tatu, tatuhû, tatupoju
perezoso, tardígrado - kaguare
oso hormiguero - tamandu’a, ñurumi
caballo - kavaju, tenda
mula, mulo - mburika (< borrica)
cerdo, chancho - kure
jabalí, cerdo montés – tajy katî, kureka’aguy
venado, ciervo - guasu
tapir - mborevi
vaca, obeja, cabra - vaka, ovecha, kavara
2.- Aves
Águila - taguato
gavilán, carancho - karakara
cuervo - yryvu
buitre de colores - yryvuruvicha
milano - taguato'i
buho grande - ñakurutû
gaviota - atî
buho chico - kavure'i
mochuelo - suinda, tafasuguyra
lechuza - urukure’â
tordo - urutáu, chochî
mirlo - guyraû
urraca - aka’ê, tengasu
golondrina - mbyju'i
zorzal cantor - havía, korochire
colibrí, picaflor, pájaro mosca - mainumby
chingolito - chesyhasy
especie de gorrión - masakaragua'i
bienteveo - pitogue
tucán - tukâ, guyrapo
guacamayo - araka, gua’a
cotorra - tu’i
viudita - tu’ichyryry
carpintero - ypekû
pavo montés - mbytu, jaku
pavo del campo - sarîa
gallina - ryguasu (< uruguasu)
perdiz - ynambu
tórtola, palomita - pykasu, pykuipe, jeruti
paloma torcaz - pyku'i
cigüeña - tujuju
garza - kuarahy mimby, mbaguari
garza real - guyratî
becasina - jakavere
gallineta de agua - ypaka'a
chorlito - chululu
pato - ype
pato overo - chirivi
pato real - ype kutivi
ibis - karâu
mil colores - suruku'a
gallineta de agua - ñahana, aguapeaso
hornero, alonsito - guyraju
pato pinguinoide - mbigua
3.- Reptiles
Tortuga - karumbe
caimán, cocodrilo - jakare
lagarto - teju'i
lagartija - ambere
iguana - teju guasu
serpiente - mbói
serpiente de cascabel - mbói chini
serpiente boa - kuriju
víbora vetada, cenicienta - ñakanina
víbora de la cruz - akâkurusu, jarara
sapo - kururu
rana - ju’i
salamandra, camaleón - tejutara
4.- Peces
dorado - piraju
palometa grande - paku
asalmonado - pati
especie de tiburón - manguruju
manchado - suruvi
especie de pejerrey - kovi
tararira - tare’ŷi
telescopio - sapu (tesa puku)
especie de bagre - karimbata
pescadito chico - piky
bagre - mandi'i
piraña - pirâi
raya - javevýi
anguila - mbusu
zurubí - suruvi
5.- Insectos
escarabajo - lembu, enéma
lucano, barrenillo- yvyra kytîha
cucuyo, luciérnaga - muâ
gusano de luz - ysoindy, muâ tata, ysorata
cantárida - burrito
gorgojo - tigua’â
mantis religiosa - ñahatî, mboisy
langosta - tuku
hormiga - tahýi
grillo - kyju
polilla - piravera
avispa - káva
abeja - eirarúa
abejón, avispón - mamanga
tábano - mbu tu
mariposa - panambi
gusano, larva, oruga - yso
chince (la) - chichâ (tambejua)
cigarra - ñakyrâ
6.- Dípteros
mosca, mosca brava - mberu, mberu ñarô
tábano - mbutu
mosquito - ñati’û
mosquita - ñetî (no pica)
jején, polvorín - mbarigui
piojo - ky
garrapata - jatevu
pique, nigua - tû
pulga - tungusu
hormigaleón - kyvukyvu
ciempiés - ambu’a
7.- Arácnidos
Araña - ñandu
tarántula - ñandu kavaju
cangrejo, alacrán - japeusa
cochinilla - tatu'i
8.- Anélidos
lombriz de tierra - yvyja
lombriz - sevo'i
sanguijuela - ysope
gusano intestinal - sevo'itatî
tenia - sevo'i solitaria
otro parásito - sevo’i pytâ
anquilostoma - py sevo'i
9.- Moluscos
caracol - jatyta
babosa, limazo - ysope
ostra, almeja - yta
C.- PARTES DEL CUERPO HUMANO Y ANIMAL
cuerpo - tete
cabeza - aká
boca, hocico - juru, jurupuku
oreja - nambi
nariz - apyngua, tî
lengua - kû
ojo - tesa, ose.
ceja - tyvyta
párpado - topepi, ose.
pestaña - topea, osc.
frente - syva
quijada - tañykâ, osc.
rodilla - tenypy’â
rótula - penarâ
corva - tenypy’ânguy
tendón de Aquiles - pytasâ
labio - tembe, osc.
hombro - ati'y
nuca - atúa
espalda - ape, atukupe (el detrás)
vientre - tye, osc. (che rye)
pierna - tetyma, osc.
pecho - pyti’a
cuello, pescuezo - ajúra
pie, pata - py
pezuña - pysapê
dedo - kuâ
dedo del pie - pysâ
uña del pie - pysapê
uña de la mano - pyapê
diente, muela - tâi, osc. (che râi)
garganta - ahy'o
estómago - py’a
trasero, ano - tevi, ósc.
Excremento- tekaka, tepoti, osc.
orín - ty
cabello - áva
pelo - tague, osc.
pluma - tague, osc.
barba, (pelo) - tendyva, osc.
brazo - jyva
mano - po
muñeca - pyapy
talón - pyta
cuerno, asta – tatî, osc.
Ala - pepo
cola - tuguái, osc.
D.- NOMBRES REFERENTES A LA PLANTA
árbol - yvyra
yerba - ñana, ka’avo
hortaliza - ka'avo
tronco - yva, y, tete
raíz del árbol - yvyra rapo
rama del árbol - yvyra rakâ
hoja del árbol - yvyra rogue
fruta, fruto - yva, a
da fruto - hi’a
está maduro - hi’aju(ma)
fruto tierno - yva aky
semilla - ta’ŷi, osc.
semilla de maíz - avatira’ŷi
florece la guayaba - arasa ipoty hína
flor de guayaba - arasa poty
te doy esta flor, esta rosa - ame’ê ndéve ko yvoty, ko rosa poty.