El contenido de esta página requiere una versión más reciente de Adobe Flash Player.

Obtener Adobe Flash Player

Inicio Nosotros TV Online Paraguay Contactos Idioma:
Galería de Artes Visuales
(Lista de Autores en Orden Alfabético)
  Galería de Literatura y Ciencias
(Lista de Autores en Orden Alfabético)
Powered by
Seguinos:
REPÚBLICA DEL PARAGUAY (GOBIERNO Y GEOGRAFÍA)
  Menu / Secciones
Historia Política
Enlace a obras en Portalguarani
Datos Importantes
  Algunas obras en exposición
PECUARIA & NEGOCIOS - AÑO 10 N° 115 - REVISTA FEBRERO 2014 - PARAGUAY
PECUARIA & NEGOCIOS - AÑO 10 - N° 116 - REVISTA MARZO 2014 - PARAGUAY
PECUARIA & NEGOCIOS - AÑO 10 - N° 117 - REVISTA ABRIL 2014 - PARAGUAY
PECUARIA & NEGOCIOS - AÑO 10 - N° 118 - REVISTA MAYO 2014 - PARAGUAY
PECUARIA & NEGOCIOS - AÑO 11 - N° 119 - REVISTA JUNIO 2014 - PARAGUAY
PECUARIA & NEGOCIOS Revista - AÑO 11 NÚMERO 120 JULIO 2014 - PARAGUAY
PECUARIA & NEGOCIOS Revista - AÑO 11 NÚMERO 121 AGOSTO 2014 - PARAGUAY
EL PRODUCTOR Revista - AÑO 11 - NÚMERO 129 - FEBRERO 2011 - PARAGUAY
« Volver
Historia Política

Los Guaraníes - Cultura, Características Físicas, Alimentación, Medicina, Visión sobre la muerte, Actividades del Hombre y la Mujer, Mujer Guaraní, Legado y Destierro (En Idioma Guaraní)
07/04/2012


LOS GUARANÍES

Ombohasa Guaraníme MATILDE GALEANO

 

CULTURA GUARANI.

Avano’õ ombyatýva heta aty’ive ipype, oikóva ko’áğa rupi tetã Paraguái, Uruguay, Brasil ha Argentina-pe. Opaite aty oĩva Guaranikuéra apytépe, ha oguerekóva jepokuaa, jerovia ha ambue mba’e peteĩchaite, avei iñe’ẽ peteĩva ha’éva ñe’ẽ Tupi rehegua. Ha’ekuéra ohenói iñe’ẽme Ñe’ẽngatu (lengua preciosa) he’i ambue tapicha oikuaáva, ojekuaánte avei avañe’ẽme, he’iséva lengua del hombre.  Ko ñe’ẽ Guarani omoñepyrũ heta ñe’ẽ oipurúva ambue aty’i, péicha oĩ Cario, Tupi, ha Caribe umi ojekuaavéva apytépe. Ou mboyve español-kuéra ko yvy tuichaitévape ha’éva América, Guaranikuéra oipyso ijyvy oikoha zona central Sudamérica-pe, oñemombe’u ha’ekuéra oipysoha ijyvy Cordillera de los Andes guive Océano Atlántico peve, ha Guayanas guive Río de la Plata peve.

 

CARACTERÍSTICA FÍSICA DE LOS GUARANI

 

GUARANI RETE.

 Ha’ekuéra hete ipoguasu ha joja porã. Ikangue poguasu, imbarete ha ipya’e. Oĩ avei he’íva’ekue iporãitereiha ava guarani. Ha’ekuéra ipyti’a guasu ha ipe, hetyma ha ijyva ndaipukuiete ipoguasu, ipy ha ipo michĩ. Hova kanguepo, itĩ mbyky, inambi ha ijuru ndatuichái, hembe pererĩ, haĩ morotĩ ha iporã,

Guaranikuéra ima’ẽ arandu. Hete ndahague hetái, ha katu iñakãrague heta, ipoguasu, hũ  ipuku, ha iñapopẽ, hasy jajuhu hağua ava guarani akãperõ terã iñakãrague morotĩva, itujárõ mante morotĩ. Hekoasykuaa katuete ndohechaukái hemimbyasy terã hasýva chupe.

Potĩme ndaijojahái, ha’ekuéra omopotĩ, hete, hóga ha itáva ojahu manterei ha ojepohéi okaru mboyve, oñakãky’o sukara terã ñandyrãme (frutos machacados de espinas de corona). Iñakãrague rupive ha’ekuéra ohechauka tesaĩ ha mbarete upévare ijavuku ha oñangareko porã hese.

Voi omenda, amo papo ary rupi. Kuña ha kuimba’e ndaikatúi oiko oñondive omenda’ỹre.

Ha umi kuimba’e, túva térã mburuvicha, katu ikatu oguereko heta kuña (poligamia) ndoguerekói rupi relaciones sexuales hembireko ndive hyeguasu térã oguereko aja menstruación. Pe membykua sa’ieterei ha’ekuéra ndojapói. Heta imemby hikuái ha hi’ánte kuimba’e meme heñói, ha oguereko voi hikuái pohã osẽ hağua mitã kuimba’e.

 Heta távape kuimba’e ojapo “Couvade” pe túva oñeno ha ndo’úi mba’eve ho’a peve mitã puru’ã. Pe kuimba’e ndoikuaaporãirõ ha’eha pe mitã ru ndojapói pe “Couvade”.

Oğuahẽvo pe pubertad kuimba’e oñemoakãperõ ha ipuku jeývo oikéma kuimba’e kakuaa apytépe kuña avei menstruación ñepyrũvo oikytĩ iñakãrague ha ipuku jeývo, oĩma omenda hağuáicha.

Umi iména ha hembireko manóva oikytĩ iñakãrague péva he’ise ojapoha abstinencia ha ikatúntema oheka jey iñirũrã. Ha’ekuéra oguerovia oñongatúramo peteĩ ava akãrague oguerekoha pokatu upe mávare

 

ALIMENTACIÓN DE LOS GUARANI

 

GUARANI HI’UPYRÃ.

Ava guarani hi’upyrã ogunohẽ yva ñembyatýgui, mymba jejukágui, pira kutuhágui ha oñemitỹkuégui.

Umi guarani oikuaa mba’éichapa ikatu ombo’are tembi’u ani hağua oñembyai (Metodos de conservación de alimentos) so’o ha pira omoka’ẽ tata vevuimíme umi ka’avo rapo

 (tubérculos) omokã ha umi oguerekóva tóxico oipe’a chugui oiporu hağua, ha ojapo avei harina.

Ava guarani oipuru heta tembi’u apópe avati,  ko’áğa peve ñande jaiporúva heta mba’e jajapo hağua. Ha’ekuéra ho’u avati mimoĩ, avati maimbe, avati ku’i, ojapo avei chugui chícha, avati pororo, ka’i ku’a ha hetave. Umi ka’avo rapo (tubérculos) ombopupu térã ohesy tatapỹi ári.

Oikuaa avei pe tatakua jeporu ha o avei oiporúva tatakua yvyguy.

Mandi’o: oĩ mandi’o iróva (mandioca tóxica), pe mandi’o he’ẽ oiporu upeichaite ombopupu, térã ohesy ha avei ojapo chugui aramirõ ha typyraty.

Pe mandi’o iróva katu ojeipe’araẽva’erã chugui pe irokue (tóxico) oguerekóva ikatuhağua oje’u, ndojejapói chugui aramirõ, pe iñaramirõre opyta pe irokue, ha katu ojejapo chugui typyraty.

Arroz Silvestre: oñembopupu terã oñemaimbe ña’ẽpyrũme (plato de barro).

Manduvi: oje’u ipýra, maimbe, térã iku’i pyre oñembojehe’a avati ku’íre ha ojejapo chugui tortilla térã oje’u eíra rehe.

Jety: oñembopupu térã ojehesy.

Kumanda: oñembopupu ha oñembojehe’a avati, arroz silvestre térã so’óre.

Ho’u avei ha’ekuéra: andai ha kurepepẽ.

Guarani omymba juka, oipirakutu ha omono’õ ñemitỹngue, téra ka’avo saite tembi’urã, ha’ekuéra oikuaa ñemitỹngue rehegua, oikuaa hetáichagua lo demuestra plantas tropicales ikatúva oñeñemitỹ, oikuaa mymbakuéra ñemoñemoña ogapýpe, umíva apytépe, ype, ryguasu, gua’a, tu’ĩ, ha hetave. Oiko tapỹi oñemopu’ãva ojoykére plaza jerére. Hembipurukuéra ñorãirõrã ha’e: mazo, arco ha flecha. Umi expresión artística apytépe oĩ alfarería ha tejido-kuéra rehegua.

Oke kyhápe, ojejapóva tejido rupive telares verticales-gui.

Jerovia tuicha mba’e chupekuéra ğuarã, oguerovia oĩha peteĩ tupã añónte ha upévape ohenói Ñanderu, Ñanderamói, Ñanderupapa Tenonde, Ñanderuguasu, omyakãva tembiapo aty jave jeroviarã paje, oikuaapáva, ha ha’énte ikatúva oñe’ẽ Ñanderu ndive ombohovakévo opaitéichagua apañuãi oĩva ijapytépekuéra. Okaru térã oka’u’y jave, tekotevẽvante ho’u, araka’eve ndojahéiri, akóinte okaru’ỹ ha ojapo opáichagua tembiapo térã ñembosarái oñangarekóvo hetére. Upévare oiko puku hikuái, oĩ jehaípe ojejuhu hague peteĩva 203 ary orekóva, péva ha’e ha’ekuéra oñangareko haguére hembi’urãre ha avei upe jeikoháichare, ha’ekuéra omomba’eguasu tekoha ha ndo’úi mba’e naiporãiva hetépe ğuarã.

Guaranikuéra  ndohejái monumentos térã construcciones, ndohejái aranduka. Péicharamo jepe ikatupyry ha iñarandu hikuái oikuaa hağua opaite mba’e hekohágui ha oguenohẽ hağua ka’aguýgui, ysyrýgui ha yno’õgui umi mba’e ikatúva oipuru térã oikotevẽ oikove hağua.

Guaranikuéra itenonde tuicha cultura-pe umi español-kuéra oğuahẽramoguare, péva ikatu jahecha ijerovia, ijeguerekokuaáre, iñarandu cosmológía reheguápe, arte ha hembikuaápe.

Ome’ẽ ñandéve ko’áğa peve ñe’ẽ he’ẽ asýva, oñemohendakuaáva ha ohenóikuaáva opa mba’e, oñemono’õva jahai rupive catequista ha misionero-kuéra rupive.

Ombohéra botánica ha zoológica racional omohypy’ũva ciencias naturales-pe. Ha’ekuéra ombyatykuaa mymba ha ka’avokuéra, ohecharamoitéva ciencias naturales-pegua tembikuaaharakuéra omohendárõ mymba ha ka’avo, especies, géneros ha familias-pe.

Ava oĩháicha yvy ape’ári ohecharamo joaite imba’ekuakuéra pohã ñana rehegua, omboguera hağua hetáichagua mba’asy oguerekóva hikuái.

Oikuaa yvyramatakuéra yvyra pytã, palo santo, quebracho, pindokuéra ha incienso. Pohã ñana apytépe oĩ ojeipurúva diuréticas, refrescantes, depurativas, vermífugas, parasiticidas, anticépticas, repelentes, sedantes, narcóticas, estimulantes, antiespasmódicas, antirreumáticas, abortivas, digestivas, espectorantes, ha hetaveichagua.

 

MEDICINA DE LOS GUARANI.

 

MBA’ASY ÑEMONGUERA POHÃ ÑANA RUPIVE.

 

Ava guarani oguerekova’ekue arandu tuichaitereíva ha oikuaa porãiterei pohã ñana oguerekoha pokatu oporomonguera hağua, oikuaa avei mba’éichapa ombojehe’áva’erã, máva mávapa ikatu oipuru oñondive ha mávapa ndaikatúi ombojehe’a ambue ndive.

Ka’aguy ha ñúme ojuhu umi ka’avo oiporúva pohãramo. Oñangarekokuaa tekoháre, jesareko rupive ojuhu hekohápe pe omongueráva’erã chupekuéra, oikuaa porãiterei pohã ñana jeporu, péva ohechauka ñandéve kuaaty.

Ndaikatúi ja’epa mboy pohã ñana oipuruva’ekue ha’kuéra oikuaa rupi pe oguerekóva ipype mba’épe ğuarã, ha katu jahechakuaa ohejaha ñandéve iñarandu tuichaitereíva, ko ára peve jaipurugueteri.

Pe kuaaty ohechauka mba’eichaitépa tuicha ava Guarani arandu, ndojuavýi pe jeporu ha’ekuéra ome’ẽva’ekue chupe.

Ava Guarani oikuaa porã mba’épe ğuarã pohã oipurúva, upéicha ombojuavy pohã ro’ysã ha pohã aku. Pohã ro’ysã oiporu py’a rakúpe ğuarã ha pohã aku katu, to’ysãme ğuarã. Oĩ avei pohã pochy (remedios peligrosos) ikatúva ojeporu michĩmínte, oikuaa pohã omboguevíva akãnundu, hu’u, kuru vai, py’a vai, ke’ỹ, kuarurã, sevo’i pohã, oitýva mitã.

Ha’ekuéra he’i oĩha sa’ieterei pe ñana ndoguerekóiva pohã ha umívape ohenói ka’amarãmba’e.

Oğuahẽ guive español- kuéra pya’eterei ojekuaa oĩva ko yvy pyahúpe, ha’ekuéra ohechakuaa hetaiterei mba’e oguerekoha yvy ojuhúva’ekue.

Umi español- kuéra ohechauka oikuaaseha pe kuaaty oĩva. Oguerahauka España-pe heta ñana oikuaa porãve hağua mba’épa oguereko, kuaaty rupive.

Oikuaávo ijepuru oguerahauka hetáichagua, yvyra, ñana, ta’y’i, yva oñeñotỹ hağua upépe ha oĩ avei oguerahauka hetáva, ohepyme’ẽ hağua.

Umi ou ypýva ogueruka España-gui ava iñararandúva ojesareko ha ombotuichave hağua iñarandu ka’aty.

Umi español-kuéra avei ogueru America-pe yva, ñana, ta’ỹi hetãgui.

Ava Guarani avei oikuaava’ekue mba’eichaitépa oipuruva’erã pohã, ndaha’éi omoĩnteva. Ko’áğa peve ava okaraygua oipuru, umíva ha’e: peteĩ jeme, mbohapy kuã, peteĩ puño, ha oñemoĩvéva togue ha yva apytépe ha’e papapy mbohapy térã pokõi.

Techapyrã: pokõi narãha rogue, térã mbohapy pakuri ra’ỹi.

Ko árape jaguerekóma jaikuaa hağua hekopete mba’éichapa jaipuruva’erã pohã. Techapyrã: gramos, gotas, centímetros cúbicos.

Hetaiterei pohã ijapopyre ñanágui, upévare ja’ekuaa mba’eichaitépa ava Guarani iñaranduva’ekue, oike’ỹre ha’ekuéra peteĩ laboratorio-pe oikuaa mba’éichapa jaipurúva’erã. Péva ndaha’éi ja’énteva, hetaiterei pohãma ha’ekuéra oipurúva’ekue oñemoinge laboratorio-pe ha ojehecha ndojuavýiha pe ijepuru ava Guarani ome’ẽva’ekue chugui.

No solamente los paraguayos nos beneficiamos con el conocimiento botánico de los Guarani, sino toda la farmacopea mundial, porque se utiliza productos de las plantas naturales para la fabricación de medicamentos, muchos de los cuales son exportados desde nuestro país a grandes laboratorios del mundo. Medicina natural es el arte de curar mediante hierbas y diversos yuyos.

El hombre no sólo se ocupó de ir perfeccionando y extendiendo el cultivo de las plantas para su alimentación sino a la vez buscó en ellas propiedades medicinales que fueron transmitiendo de generación en generación, preferentemente en forma oral.

En nuestro país existen plantas, arbustos y árboles que se usan como remedios efectivos y son conocimiento transmitidos por los indígenas Guarani. Tienen virtudes medicinales las raíces, cortezas, hojas, yemas, flores, frutos y semillas.

Pohã ñana oñehenói umi ñana ojeporúva oñepohãno hağua ha oñemombia hağua opáichagua mba’asy ikatúva oğuahẽ.

Ñane retã Paraguáipe oğuahẽ ñandéve arandu pohã ñana rehegua umi ñande ypykuéra Guaranígui.

Pohã ñana jeporu, jaikuaa avei umi ñande jarýi, ñande sy, ñande túva térã kuñakarai ha karai ymaguarégui ha ñande ñambohasa jey ñane arandu ñane ñemoñarépe. Jajesarekóramo ñande jerére ha umi okarayguáre jahechakuaave mba’eichaitépa tuicha pe arandu pohã ñana rehegua ohejava’ekue ñandéve umi ava Guarani, heta ogaygua ndohupytýiva pirapire oho hağua farmacia-pe ojogua hağua pohã, upévare oipuru pohã ñana ojuhúva, ohepyme’ẽ’ỹre, térã, heta’ỹre, ha katu oipurúramo hekopete pe ñana imba’asýpe ğuarã, okueránte avei. Hetaite tapicha piko omano’aramo’ã hi’ára ğuahẽ mboyve ndajaikuaái rire pohã ñana jeporu.

Pohã ñana jajuhu opa hendápe: ñande róga jerére, yvytýpe, ñúme, kokuépe ha ñemuháme ndahepyiete.

Ymaite guive ñande ypykuéra omomba’e ha oiporu pohã ñana, péicha ha’ekuéra ohapejoko ha omonguera mba’asy.

Ava Guarani he’i raka’e “ndaipóri nunga mba’asy oñemongaria’ýva pohã ñana renondépe”.

Ko árape oĩ ava oñotỹva pohã ñana ha ohepyme’ẽ laboratorios-kuérape ojejapo hağũa chugui pohã farmacia-pe, ojehepyme’ẽva.

Umi indigena-kuéra apytépe, pe oporopohãnóva, ojeheróva’ekue Chaman, térã Paje. Ko’áğa umi oiporopohãnóva pohã ñana rupive, ojehero “Médico ñana”.

Guaranikuéra naimba’asýi voi, ojeguereko kuaágui, okaru porãgui, tekoha oikohápe, omombarete upe hete, omohesãi, ha omoingo pukuve chupekuéra.

Europeo ha africano-kuéra oğuahẽvo, ogueru imba’asy ha ojapyhývo chupekuéra, hetaiterei ho’a ha omano, hete ndojepokuaáigui, ndoguerekóigui defensa upe mba’asýpe ğuarã.

Péicha oĩ jehaípe umi mba’asykuéra apytépe, ojukavéva ichupekuéra ha’e viruela, sarampión, disentería, catarro, paludismo, calambres, espasmos, parasitosis, dermatosis ha úlcera. Umi haiharakuéra omombe’u ha’ekuéra ndahasýi iñakãgui.

Omombe’u karai Berotni umi mba’asy leishmaniasis ha sífilis europeo-kuéra avei ogueru hague.

 

VISIÓN DE LOS GUARANI SOBRE LA MUERTE

 

MBA’ÉICHAPA OHECHA ÑEMANO HIKUÁI

Opavavete okyhyje ñemanógui, ha péicha avei opavavete oha’arõ upe ñemano ha heta jey omanose pya’e hikuái. Ha’ekuéra oguereko ijeroviápe ñemano ndaha’éi tekove ijapýpe oğuahẽva, pe máva omanóva oho peteĩ tendápe oikovejeyhápe, oñembyaty ipehẽnguekuéra ndive, Ñanderuvusu, ha ikatu upépe oikovejey.

Ijapytépe oĩ ñembo’e tekove oñembopuku hağua, oñemboyke hağua mba’evai, mba’asykuéra ha avei ojejerurévo ñemano.

Peteĩ  mba’e okyhyjeitereíva ha’e yvy ñembyai, umi oikóva gueteri, oúvo pe amaguasu ha ojaho’ipa  yvy, omanombáta, hete ha hi’ága avei.

Guaranikuéra ojaty omanóvape hóga jerére ha upéi iva upégui; oĩ avei Guaranikuéra omoingéva omanóva rete peteĩ urna-pe, tujúgui ijapopyréva, ha hi’ári omoĩ opa mba’e pe máva ohayhúva’ekue.

 

ACTIVIDADES DEL HOMBRE GUARANI

 

GUARANI REKOVE HA TEMBIAPO ÑEMOHENDA ARY RUPIVE.

KUIMBA’E

Michĩ vove ojehero mitã, mitã’i, oiko ituvakuéra ndive; oguerekópe 7 térã 8 ary oñepyrũma oipirakutukuaa taha’e inimbo térã hu’y ndive, guyra’api, yva ñemono’õ, jatyta ha mba’e ojeipurúva tembi’urã. Tuvakuéra ohóvo omba’ejuka, ha’ekuéra oho avei hendivekuéra ha upekuévo oikuaáma hekoha ha ikatupyry ohóvo tembiapokuéra.

Okakuaave ohóvo ha oikóma chugui mitãrusu, mitãkuimba’e, mitãkaria’y, hembiapo pohyiváma, yvy ñemohu’ũ, yvyra jeity, omymbajuka, hu’y apo, oipirakutukuaa, ojupi ygápe, oipytyvõ tuvakuérape, omendakuaáma ha oñangareko hogayguakuérare.

Upe rire oiko karia’y, upéi karai, ava; ojapokuaa opaite tembiapo kuimba’e rehegua, ikatúma oñombohovake ambue aty ndive. Oğuahẽvo 40 arýpe, oiko chugui tuja, ojeguereko pysyrõháraramo, mburuvicha, cacique, paje, shaman, ojeguereko techapyrãrõ opavavépe ğuarã. 
 

KUIMBA’E REMBIAPO.

Kuimba’e isãsovéva’erã ikatuhağuáicha omymbajuka, orãirõ oipysyrõvo itáva, oipirakutu, ojeoga’apo hağua, taha’e tapỹi térã maloka; ojapo hağua tembipuru; ojapo hağua tembiapojegua pindo roguégui térã takuara, ojapo hağua redes mandyjúgui, ojapo hağua kyha, hu’y, jepe’a, tata apo; ogueru hağua so’o ha pira.

Kuimba’e rembiapo apytépe oĩ rosado apo ha ohejáma upéi ñemitỹ rendarã kuñanguérape, oity hağua yvyramáta, jehapy, ha ñemitỹ peteĩha rire omopotĩmbaite hağua, avei oiko jave ñembyaty ojapo hağua oimeháichagua tembiapo.

Opaite ára oñangarekova’erã hembirekóre ha ita’ýrakuérare, ha osẽ jave oguata oñondivepa ohechava’erã tenda ojepyta hağua, ha’ekuéra mburuvicha, oĩva’erã cacique, ha tuja ijatyhápe    

Ome’ẽ hağua iñe’ẽ añetegua, ikatu oiko chuguikuéra paje, avare, ha upéi o’ávo ita’ýra oñangareko hese ojapóvo couvade ramo.

 

ACTIVIDADES DE LA MUJER GUARANI

 

KUÑA

Michĩ aja ojehero mitãkuña, mitãkuña’i. Oiko ituvakuéra ndive, oñeñangarekóva hese.

Okakuaa ohóvo ha oiko chugui mitãkuña, kuñataĩ. Oipytyvõ ogapýpe, ombovyvy, ojapo tembi’urã ha hetave mba’e. Ikatúma omenda ha imemby, oñangarekokuaátama membykuéra rehe, omba’apokuaáma ñemitỹme, hui’tĩ apópe, ñandyry ha mba’e.

Okakuaavévo oiko chugui kuña, kuñataĩ, ojapopaitéma tembiapo ogapýpegua, oipytyvõ isýpe.

Oñangareko ménare osẽvove guatahápe, ogueraha tembipurukuéra ha membykuéra.

Ohasa ary ha oiko chugui kuñakarai, oguereko jave 25 ha 40 ary; ojapopaite ha ojapokuaa opa mba’e.

Upéi oğuahẽ ğuağuime, ohasapa rire 40 ary. Ha’e omyakã ka’u’y ha hu’itĩ apo; tembiapojegua ñai’ũgui.

 

KUÑA REMBIAPO

Kuña ikatu omba’apo óga ñemopu’ãme, tembiapo ogapýpegua avei ojapokuaáva’erã, ohekombo’e imembykuñanguérape oñepyrũ vove ikuñataĩ, ohupiva’erã memby iku’áre, ha avei oguerahava’erã tembipuruku’éra.

Avei omoirũ kuimba’ekuérape osẽ jave guatahápe, ojapo hağua tembi’urã, orojávo y, ha ogueraha hağua tembi’urã ha tembipuru.

Oñagarekóva’erã óga ñemopotĩre, ha ijerére, ohechava’erã ani hağua opa tata, oroja y, otembi’u apo, moka’ẽ apo, taha’e pira, térã so’o. Ombyatýva’erã ka’avo rapo, yva, ñemitỹngue, hu’itĩ apo, mbokaja ñandy, ka’u’y, pirakutu, ryguasurupi’a ñemono’õ, ao johéi.

Tembiapojegua apo pindo roguégui, takuara roguégui ha mba’e. Avei tembiapojegua ñai’ũgui, ombovyvy ao mandyjúgui, oñangareko mymbáre ha ñemitỹngue ñemono’õ.

Avei kuña ohendyva’ova’erã kuimba’épe, oipytyvõ hapicha kuñáme imemby hağua.

 

LEGADO DE LOS GUARANI

 

GUARANI ÑE’Ẽ, ha’e mba’e tuichavéva ohejáva ñandéve hikuái.

Kóva ha’e upe mba’e tuichavéva ohejáva’ekue ñandéve Guaranikuéra ñandeypykue, ñepyrũrã ko ñe’ẽ oipuru hikuái ayvúpente ha upéi oğuahẽ español-kuéra ha ombokuatia ñepyrũ hikuái, jaikuaháicha español-kuéra oguerekose ipoguýpe ñandeypykuépe ha ndaikatúimarõ oñepyrũ oñehekombo’e hikuái Guaraníme, péicharõ ñoite ikatúta omoambue Guaranikuñeragui ijerovia ha oguerekóta pu’aka hi’árikuéra, hetápe ojukarei hikuái, oguereko asy chupekuéra, esclavo-ramo umi jesuíta, upeichavérõ ha’ekuéra ojepokuaa iñe’ẽ ayvu rupive oñomomarandu.

Ñande niko mestizo, español ha Guarani memby ñemoñare, upévare oiméne jahecharamoite ko ñe’ẽ he’ẽasýva. Español omomemby kuña Guaraníme, ha ha’e jey omongakuaa, mitã okakuaa isy ndive Guarani ñe’ẽme, upéva rehe opay, oñembosarái, opytu’u, oke, oñembo’eha hetave mba’e, español ñe’ẽ ndoikuaái, ndohayhúi. Péicha ñende jarýi, ñande machu, ombohasa ñande túva ha ñande sýpe ha ha’ekuéra jey ñandéve.

Ohasa ary, ha oğuahẽ ñandéve heta jejahéi rire, ko’áğa ikatu ñande ñañe’ẽ ha ñañeñandu Paraguái membytee Guarani ñe’ẽme.

Upévape ñande jakaru, jake, ñañembosarái, ñande rasẽ, javy’a. Ko’áğa rupi, Guarani oike tekombo’épe, mitã, mitãrusu, karia’y ha kuña oñemoarandu Guaraníme, oĩ haguére léipe, ñande Constitución-pe, Castellano ykére.

Ohasa ramoite mundial Sudafrica-pe ojejapóva’ekue ha ñande jugador-kuéra Guaraníme oñombohasa vakapipopo, emondo, ejoko, ejere ha mba’e, ñanemomandu’a Cháko ñorãirõre, upérõ ñane ñe’ẽ Guaranígui oiko ñe’ẽ bélico ha ombotavy volikuérape ha ñasẽ porã upérõ, péicha ko’ã mba’e ñanembojerovu ha javy’a, ha ñamomba’e Guaranikuéra ohejáva ñandéve, ñanemopeteĩ ko yvy ape’ári.

Ambue mba’e ohejáva’ekue ñandéve ha’e pohã ñana, ko’áğaite peve jaipurúva ha ombohérava botánica ha farmacopea apytépe haimete 10000 téra. Péva ko mba’e opaite katuete oikuaa, taha’e terererã, ka’ayrã, térã pohãnorã. Py’aruru, ohéo, kambyryrujere ha hetave mba’e pohã ñana mante omonguerakuaa.

 

MUJER GUARANI

 

KUÑA GUARANI

Guaranikuéra omomba’eguasu ikuñanguérape, kuña rembiapo ojehecharamo katuete ijapytépe, héraguimavoi oñepyrũ, péicha jahecha umi mba’e iporãvéva oĩva tekohápe oipuru ombohéra hağua ichupekuéra.

Yvoty, Mbyja, Mbyja ko’ẽ, Yvága, Panambi, Jasy, Mburukuja Poty, Jeruti, Mainumby, Ko’ẽju, Ysapy, Yrupẽ, Amambay, Pykasu, Mbyju’i ha hetave.

Upéinte karai Carlos Antonio López ohera’o chupekuéra, omyengovia hağua hératee peteĩ castellano-peguáre. Upe mba’e oñepyrũ colonia aja, españa-ygua ombohéra criadas ikuñanguérape, ndoikuaáivoi herakuéra, ambue mba’énte oheka hikuái, ha upekuévo omomemby chupekuéra.

Karai Domingo M. de Irala, ko’ápe ou ojapo “Paraiso de Mahoma”, kuña Guarani aty imba’erã, oñemohenda Limpio, ymave hérava’ekue Tapuápe, omano mboyve ohai’uka i-testamento, escribano Juan de Valderas rovake, ary 1550-pe, ñepyrũrã ojerure ojejapo hağua chupe misa omano rire, ha upéi he’i kóicha: Diego M. de Irala, Antonio M. de Irala ha Ginebra M. de Irala ha’éva María membykuéra ha’éva i-criada ha Pedro de Mendoza rajy; Doña Marina Irala, Juana memby i-criada; Doña Isabel de Irala, Águeda memby i-criada; Martín Pérez de Irala, Escolástica memby i-criada; Doña Úrsula de Irala, Leonor memby i-criada; Ana de Irala, Marina memby i-criada; ha María, Beatríz memby Diego Villapando criada. Porundy ñemoñare oheja, pokõi sy membykuéra, opavave kuña ñande ypykue ha opavave héra castellano-pe.

Péva ha’e ñande “Primer Gobernador del Paraguay”, omoñepyrũva’ekue mestizaje ñane retãme.

Pe Nacionalidad Paraguaya ndaha’éi ku oñepyrũva’ekue aipo he’iháicha heta tembiasahára “pacto de alianza hispano-Guaranígui”, ndaha’éi mborayhu pa’ũme, pe mestizaje niko oñepyrũ colonia árape, ojeguerekórõ kuña Guarani ñande ypykue tembiguáirõ. Kuña ha’e pe ohasa asyvéva’ekue upérõ, ojehera’ógui chupekuéra, ha’éva mba’e tuichavéva chupekuéra ğuarã, héra niko ohechauka hi’ánga.

Guaranikuéra apytépe kuña ikatu oiko cacique-ramo. Péicha Semana Santa ary 1539-pe oiko rebelión ojejukahápe heta mburuvicha, péva rire kuñanguéra ojapo avei sublevación españa-yguáre, upe tembiapo omyakã cacica Juliana, nosẽporãi hikuái ha ojeikuaámarõ ha’e omopu’ãhague hapichakuérape ojejuvy’uka plaza-pe, oñe’ẽmondóre péicha Alvar Núñez Cabeza de Vaca.

Hesegua oñemombe’u peteĩ pyharépe ndaje, Juliana ojuka iménape españa-ygua karai Nuño Cabrera ha upéi osẽ he’i hapichakuérape ojapo hağua avei hikuái upéicha.

Oĩ avei tembiasápe, peteĩ Tratado de Paz, oheraguapýva’ekue Dr Francia ha cacique Nagolati, omyakãva mbajakuérape, ary 1821-pe, upérõ cacica Catalina ojapo ñe’ẽasaháramo. Péicha Catalina ha’e kuña peteĩha oĩva ñane retã rembiasápe omba’apóva tendota ykére ñe’ẽasaháramo.

Avei Guaranikuéra apytépe, kuña oğuahẽvo ára ha’e opytu’usevévo, ikatu oipuru peteĩ mitãkuñáme, omyengoviávo chupe, ojapopa hağua tembiapo ógapegua ha avei ohechakuaa hağua iména remikotevẽ taha’eha’évape ğuarã.

Péicharõ jepe ha’e omyakã hóga ha opavave oñe’ẽrendu chupe, ha’e tembireko, upéva imba’etee, upérõ oñembohéra chupe “Machu”. Kóichagua jepokuaa omombarete ha omoingove ména ha tembireko jokupyty.

Kuña Paraguái upévare ipyapy, imbarete, tuicha mba’e ñane retã rembiasápe, hese ae oikove ñane ñe’ẽ Guarani, hese ae oikove ñane retã!!!

(Protagonismo Histórico del Idioma Guarani-Roberto Romero mba’e)

(ombohasa Guaraníme Matilde Galeano)

 

DESTIERRO GUARANI

 

ÑANDE YPYKUE ÑEMOSẼ IJYVÝGYUI

Ava Guarani heta jey oñemosẽ ijyvýgui:

Colonia arapa’ũme: ñane retã isãso mboyve oñemuña ijyvýgui español-kuérare ha avei upéi bandeirantes rehe, oúva oipe’apa chuguikuéra hembi’u, ha opa mba’e ohecharamóva.

Ñane retã sãso arapa’ũme: Decreto ára 7 jasypa 1848 rupive, karai Carlos Antonio López, ombotove Ñande Ypykue jeikove itávape.

Ñorãirõ Guasu Triple Alianza rire: Ñorãirõ Guasu opa rire oñeguenohẽ ijyvykuéra Ava Chiripakuéragui, upérõ Gral Bernardino Caballero ohepyme’ẽ “La Industrial Paraguaya S.A”-pe, péicha haimete opyta tenda’ỹre.

Mokõisa ary aja: mbyte rupi, ka’aguy heta joaite oĩva Ysyry Parana rembe’ýpe, ha ysyrymimi oñehẽva ysyry Paranáme ipotĩ gueteri. Ñande Ypykuéra oikove ijatýpe ysyry rembe’ýre, okaru pira oguenohẽva chuguígui, upe rupi ou ha oho hikuái, upépe ojahu, ovy’a ha avei hoy’u. Oñepyrũ vove ary 1970, ohendu joaite ojejapótaha peteĩ yno’õ ndetuichapa jepéva ojaho’ipátava tenda oikohápe hikuái. Ojejapokuévo embalse, opavave Ñande Ypykue opyta ijyvy’ỹre, mavavéva nde’íri chupekuéra upérõ mba’eve upe oikótavagui ha ojegueraha ambue tenda rupi, isarambipa hikuái.

Jahechaháicha ñene rembiasa pukukue ojejahéi hesekuérare, ha jahánte gueteri hína ko’áğa meve. Araka’eve mavavéva ojupíva tendotárõ nome’ẽi chupekuéra pe ha’ekuéra oipotáva, YVY, upévante oipota, omba’apo, okaru, oikove hağua oñondivepa, hekópe.

 

 Fuente digital:

http://guaranimeme.blogspot.com

Registro actualizado a Abril 2012


Compartir FB


 

Portal Guarani © 2014
Oficina: Asunción Super Centro - Gral. Diaz entre 14 de Mayo y 15 de Agosto - Local 372, 2do. Piso
TeleFax.: 451-486, Celular: 0981 564-220 - Contacto: info@portalguarani.com
PortalGuarani.com en fuente oficial de informaciones e imágenes del Paraguay para Wikipedia.org
Asunción - Paraguay - Proyecto Desarollado por Apunto