ANTONIO GUASCH (+)

Foto de ANTONIO GUASCH (+)
Nacimiento:
4 de Mayo de 1879

Fallecimiento:
7 de Julio de 1965

FLORA Y FAUNA DEL PARAGUAY EN IDIOMA GUARANÍ

situación
FLORA Y FAUNA DEL PARAGUAY EN IDIOMA GUARANÍ

LO PRINCIPAL DE LA FLORA Y FAUNA DEL PARAGUAY EN IDIOMA GUARANÍ

(Extractado del vocabulario del MAESTRO OBELAR

y con la clasificación del mismo maestro).


A. - FLORA GUARANI


1.- DICOTILEDÓNEAS

a) Papaveráceas.

campanilla silvestre - jetyrâ

batata, boniato (bu= bo) - jety

tabaco - petŷ

pimiento, ají, chile - ky’ŷi

hierba mora - arachichu

guayaba - arasa


b) Mirtáceas.

Arboles silvestres notables por sus frutos:

yvaviju, yvapurû, guavira, ñangapiry, guavirami. Este último es de fruto muy sabroso y aromático. (cf. Miscelánea).


c) Caprifoliáceas.

tártago - mba'ysyvo

mandioca - mandi'o

ortiga - pyno, pyno guasu


d) varia.

cilantro - kuratû

cicuta - kuraturá

melón - meró

sandía - sandia

calabaza, zapallo - andai

pepino - kurapepê

poroto, guisante - kumanda

poroto de arbusto - kumanda yvyra’i

acacia - chivato guasu

árbol de la copaipa - kupa’y

mimosa (espinosa) - jukeri

limoncito - lima sutî

limón de España - lima puro’â

vid, viña - parral

uva, uvas - parral'a

malva blanca - typycha morotî

malva silvestre - typycha hû


2.- MONOCOTILEDÓNEAS


a) Gramíneas

caña de azúcar - takuare’ê

sorgo de escobas - typycha

pacholí - pacholi

bananero - pakova

caña de bambú - takuára

gramilla, césped - kapi’ipe

Diversas pajas y pastos:

jahape, kapi’i takuapi, kapi’ipororo, aguara ruguái, piri, kapi ikatî (aromática).

Chusque - takuarembo


b) Palmeras, etc.

mbokaja (cocotero), - pindo, karanda'y, jata’i

helecho - amambái

tuna, nopal - urumbe

camalote - aguape

alga, musgo - ygáu


c) varía.

cebolla - sevói

piña, ananás - avakachi

una planta textil - karaguata

otra planta textil - yvíra

eufrasia o café - taperyva

(una yerba medicinal) - tapekue

enredadera, trepadora - guembepi

trepadora - guembetaja


3.- ACOTILEDÓNEAS.


Hongos: urupe, urupety, uruperô, itapoty, pombéro repyno


Arboles provechosos por su madera:

urunde'y, urunde'yrâ, kurupa'y, tatajyva, tajy, peterevy, ñandu, karan-da'y guajáyvi, hakaranda, laurelñu, palosanto, guajakan, yvyrapytâ (de flor amarilla vistosa), yvope, yvyraro, tatane o tatarê.


Arboles gomosos o de caucho:

guapo'y, kurupika'y, sapirangy, amba'y. Arboles tintóreos:

kurupa'y, ysypohú, ka áhovy, yryvuretyma, tatayva 4.- Miscelánea.


Algunos árboles de frutos comestibles:

guapo'y (higuera), inga, ñandypa, jatayva, guavira, guavirami, pakuri, arasa (guayaba), aratiku (chirimoya); mbokaja, pindo y jata'i (las tres son palmeras de dátiles o coquitos); jakarati'a, taruma, apepu, yvapovô, perôvi, yvaviju, yvapurû, yvakurumbicha, ñangapiry, etc. Árbol del incienso: yvyra paje.


Mentas:

kavara ka’a, ka'arê, ka’akatî; ka'atái es planta picante. De la exportación del ka’arê habla el P. Techo. Por fin arary: árbol del carmín o punzó.


B.-FAUNA GUARANI


1.- Mamíferos

Mono - ka'i

mono grande - karaja

murciélago - mbopi

tigre - jaguarete

gato - mbarakaja

gato montés - jaguarete’i

(mamífero carnicero) - koatî

zorra grande - aguara guasu

zorra (tipo lobo) - aguara

perro - jagua (el jaguar)

ratón - anguia

rata - anguja guasu

ratoncito - angujatutu

liebre - tapiti

conejo - apere’a

carpincho - kapi'íva

comadreja - myikurê (re=ne)

vizcacha - anguja yvyguy, tukatuka

zorrino - jaguane

erizo - kui’î

tato, armadillo - tatu, tatuhû, tatupoju

perezoso, tardígrado - kaguare

oso hormiguero - tamandu’a, ñurumi

caballo - kavaju, tenda

mula, mulo - mburika (< borrica)

cerdo, chancho - kure

jabalí, cerdo montés – tajy katî, kureka’aguy

venado, ciervo - guasu

tapir - mborevi

vaca, obeja, cabra - vaka, ovecha, kavara


2.- Aves

Águila - taguato

gavilán, carancho - karakara

cuervo - yryvu

buitre de colores - yryvuruvicha

milano - taguato'i

buho grande - ñakurutû

gaviota - atî

buho chico - kavure'i

mochuelo - suinda, tafasuguyra

lechuza - urukure’â

tordo - urutáu, chochî

mirlo - guyraû

urraca - aka’ê, tengasu

golondrina - mbyju'i

zorzal cantor - havía, korochire

colibrí, picaflor, pájaro mosca - mainumby

chingolito - chesyhasy

especie de gorrión - masakaragua'i

bienteveo - pitogue

tucán - tukâ, guyrapo

guacamayo - araka, gua’a

cotorra - tu’i

viudita - tu’ichyryry

carpintero - ypekû

pavo montés - mbytu, jaku

pavo del campo - sarîa

gallina - ryguasu (< uruguasu)

perdiz - ynambu

tórtola, palomita - pykasu, pykuipe, jeruti

paloma torcaz - pyku'i

cigüeña - tujuju

garza - kuarahy mimby, mbaguari

garza real - guyratî

becasina - jakavere

gallineta de agua - ypaka'a

chorlito - chululu

pato - ype

pato overo - chirivi

pato real - ype kutivi

ibis - karâu

mil colores - suruku'a

gallineta de agua - ñahana, aguapeaso

hornero, alonsito - guyraju

pato pinguinoide - mbigua


3.- Reptiles

Tortuga - karumbe

caimán, cocodrilo - jakare

lagarto - teju'i

lagartija - ambere

iguana - teju guasu

serpiente - mbói

serpiente de cascabel - mbói chini

serpiente boa - kuriju

víbora vetada, cenicienta - ñakanina

víbora de la cruz - akâkurusu, jarara

sapo - kururu

rana - ju’i

salamandra, camaleón - tejutara


4.- Peces

dorado - piraju

palometa grande - paku

asalmonado - pati

especie de tiburón - manguruju

manchado - suruvi

especie de pejerrey - kovi

tararira - tare’ŷi

telescopio - sapu (tesa puku)

especie de bagre - karimbata

pescadito chico - piky

bagre - mandi'i

piraña - pirâi

raya - javevýi

anguila - mbusu

zurubí - suruvi


5.- Insectos

escarabajo - lembu, enéma

lucano, barrenillo- yvyra kytîha

cucuyo, luciérnaga - muâ

gusano de luz - ysoindy, muâ tata, ysorata

cantárida - burrito

gorgojo - tigua’â

mantis religiosa - ñahatî, mboisy

langosta - tuku

hormiga - tahýi

grillo - kyju

polilla - piravera

avispa - káva

abeja - eirarúa

abejón, avispón - mamanga

tábano - mbu tu

mariposa - panambi

gusano, larva, oruga - yso

chince (la) - chichâ (tambejua)

cigarra - ñakyrâ


6.- Dípteros

mosca, mosca brava - mberu, mberu ñarô

tábano - mbutu

mosquito - ñati’û

mosquita - ñetî (no pica)

jején, polvorín - mbarigui

piojo - ky

garrapata - jatevu

pique, nigua - tû

pulga - tungusu

hormigaleón - kyvukyvu

ciempiés - ambu’a


7.- Arácnidos

Araña - ñandu

tarántula - ñandu kavaju

cangrejo, alacrán - japeusa

cochinilla - tatu'i


8.- Anélidos

lombriz de tierra - yvyja

lombriz - sevo'i

sanguijuela - ysope

gusano intestinal - sevo'itatî

tenia - sevo'i solitaria

otro parásito - sevo’i pytâ

anquilostoma - py sevo'i


9.- Moluscos

caracol - jatyta

babosa, limazo - ysope

ostra, almeja - yta


C.- PARTES DEL CUERPO HUMANO Y ANIMAL

cuerpo - tete

cabeza - aká

boca, hocico - juru, jurupuku

oreja - nambi

nariz - apyngua, tî

lengua - kû

ojo - tesa, ose.

ceja - tyvyta

párpado - topepi, ose.

pestaña - topea, osc.

frente - syva

quijada - tañykâ, osc.

rodilla - tenypy’â

rótula - penarâ

corva - tenypy’ânguy

tendón de Aquiles - pytasâ

labio - tembe, osc.

hombro - ati'y

nuca - atúa

espalda - ape, atukupe (el detrás)

vientre - tye, osc. (che rye)

pierna - tetyma, osc.

pecho - pyti’a

cuello, pescuezo - ajúra

pie, pata - py

pezuña - pysapê

dedo - kuâ

dedo del pie - pysâ

uña del pie - pysapê

uña de la mano - pyapê

diente, muela - tâi, osc. (che râi)

garganta - ahy'o

estómago - py’a

trasero, ano - tevi, ósc.

Excremento- tekaka, tepoti, osc.

orín - ty

cabello - áva

pelo - tague, osc.

pluma - tague, osc.

barba, (pelo) - tendyva, osc.

brazo - jyva

mano - po

muñeca - pyapy

talón - pyta

cuerno, asta – tatî, osc.

Ala - pepo

cola - tuguái, osc.


D.- NOMBRES REFERENTES A LA PLANTA

árbol - yvyra

yerba - ñana, ka’avo

hortaliza - ka'avo

tronco - yva, y, tete

raíz del árbol - yvyra rapo

rama del árbol - yvyra rakâ

hoja del árbol - yvyra rogue

fruta, fruto - yva, a

da fruto - hi’a

está maduro - hi’aju(ma)

fruto tierno - yva aky

semilla - ta’ŷi, osc.

semilla de maíz - avatira’ŷi

florece la guayaba - arasa ipoty hína

flor de guayaba - arasa poty

te doy esta flor, esta rosa - ame’ê ndéve ko yvoty, ko rosa poty.

Fuente:

  • DICCIONARIO CASTELLANO - GUARANI / GUARANI - CASTELLANO - SINTÁCTICO- FRASEOLOGICO- IDEOLÓGICO - DÉCIMO TERCERA EDICIÓN - GRAFÍA ACTUALIZADA - P. ANTONIO GUASCH, S.J. - Doctor en Filosofía por la Universidad Gregoriana - Profesor de Lenguas Clásicas e Idiomas Modernos. - P. DIEGO ORTIZ, S.J. - Licenciado en Filosofía por las Facultades de San Miguel (RA) - Licenciado en Historia Eclesiástica por la Universidad Gregoriana - APÉNDICES DEL DICCIONARIO - Breve noticia del habla guaraní - Síntesis gramatical - Fauna y flora del Paraguay - Nombres propios guaranizados - Nombres de parentesco - Vocabulario - CENTRO DE ESTUDIOS PARAGUAYOS "ANTONIO GUASCH" (CEPAG) - Ediciones y Arte S.R.L., - Manuel Domínguez 951 - Tel. y Fax: 445 862 - Asunción, Paraguay 1996.
Enlace(s) Recomendado(s):

Leyenda
situación 1
Solo en exposición en museos y galerías
situación 2
Solo en exposición en la web
situación 3
Colección privada o del Artista
situación 4
Catalogado en artes visuales o exposiciones realizadas
situación 5
Venta directa
situación 6
Obra Robada
Portal Guarani © 2026
Todos los derechos reservados
Desde el Paraguay para el Mundo!
Acerca de PortalGuarani.com | Centro de Contacto
Facebook - PortalGuaraniInstagram - PortalGuaraniTiktok - PortalGuarani